Đà Nẵng thường được nhắc đến như một thành phố của hiện đại: những cây cầu biểu tượng, những tuyến đường ven biển thẳng tắp, nhịp sống gọn gàng và tốc độ. Nhưng nếu chỉ nhìn Đà Nẵng qua lăng kính của đô thị phát triển, ta sẽ bỏ lỡ một lớp trầm tích rất quan trọng: đời sống lễ hội truyền thống – nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, niềm tin tinh thần và bản sắc văn hóa của cư dân miền biển miền Trung.

Lễ hội truyền thống ở Đà Nẵng không phô trương, không rầm rộ theo cách lễ hội du lịch. Chúng diễn ra đều đặn, bền bỉ, gắn với làng xã, đình làng, bãi biển, dòng sông. Ở đó, lễ hội không phải là “sự kiện”, mà là một phần đời sống. Trải nghiệm những lễ hội này không đơn thuần là tham gia, mà là chạm vào cách người Đà Nẵng hiểu về trời – đất – biển – người, và về chính mình.

1. Lễ hội truyền thống: nền tảng tinh thần của cộng đồng Đà Nẵng

Đà Nẵng là vùng đất giao thoa: giữa văn hóa Việt cổ ở đồng bằng ven sông, văn hóa Chăm Pa cổ ở miền Trung, và văn hóa biển của ngư dân. Chính sự giao thoa này tạo nên hệ thống lễ hội mang tính dung hòa và thực tế.

Không có lễ hội nào ở Đà Nẵng tồn tại chỉ để “trình diễn”. Mỗi lễ hội đều gắn với một mục đích rõ ràng:

Cầu mưa thuận gió hòa

Tạ ơn biển cả

Ghi nhớ tiền hiền – hậu hiền

Gắn kết cộng đồng làng xã

Truyền lại chuẩn mực đạo đức và tín ngưỡng

Vì thế, trải nghiệm lễ hội truyền thống ở Đà Nẵng là trải nghiệm một hệ giá trị sống, không phải chỉ là không khí vui vẻ.

2. Lễ hội Cầu Ngư: tiếng nói của biển và niềm tin của ngư dân

Trong các lễ hội truyền thống ở Đà Nẵng, Lễ hội Cầu Ngư là tiêu biểu nhất cho văn hóa biển – và cũng là lễ hội thể hiện rõ nhất mối quan hệ giữa con người với tự nhiên.

Bản chất của Lễ hội Cầu Ngư

Lễ hội Cầu Ngư không đơn thuần là cầu cá, cầu mùa. Ẩn sâu bên trong là:

Sự tôn kính đối với Cá Ông (cá voi) – vị thần hộ mệnh của ngư dân

Ý thức về sự nhỏ bé của con người trước biển cả

Tinh thần cộng đồng: đi biển là việc chung, rủi ro là việc chung, sống – chết là việc chung

Lễ hội thường được tổ chức tại các làng chài ven biển như Thanh Khê, Mân Thái, Thọ Quang. Nghi lễ gồm phần lễ trang nghiêm tại đình làng và phần hội sôi động với hát bả trạo, đua thuyền, diễn xướng dân gian.

Trải nghiệm thực sự nằm ở đâu?

Không nằm ở sân khấu. Không nằm ở nghi thức long trọng.

Trải nghiệm sâu sắc nhất của Lễ hội Cầu Ngư nằm ở:

Cách người lớn tuổi chỉnh lại khăn áo trước giờ hành lễ

Cách ngư dân đứng lặng khi đọc văn tế

Cách cả làng im phăng phắc trước biển, như đang lắng nghe

Ở đó, bạn không “xem” lễ hội. Bạn cảm được niềm tin tập thể – thứ niềm tin đã giúp người dân ra khơi qua hàng trăm năm sóng gió.

3. Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn: Phật giáo trong đời sống dân gian

Nếu Lễ hội Cầu Ngư mang hơi thở của biển, thì Lễ hội Quán Thế Âm tại Ngũ Hành Sơn lại đại diện cho đời sống tâm linh gắn với núi và Phật giáo.

Không gian lễ hội và ý nghĩa biểu tượng

Ngũ Hành Sơn không chỉ là danh thắng. Đó là:

Không gian thiêng

Nơi giao hòa giữa đá – nước – mây – con người

Một “trục tâm linh” của cư dân Đà Nẵng

Lễ hội Quán Thế Âm diễn ra hằng năm với các nghi lễ Phật giáo, rước tượng, thuyết pháp, biểu diễn nghệ thuật truyền thống. Nhưng giá trị cốt lõi của lễ hội này không nằm ở hình thức tôn giáo, mà ở triết lý từ bi và an trú được truyền tải một cách gần gũi.

Trải nghiệm lễ hội không phải là cầu xin

Một sai lầm phổ biến khi tiếp cận lễ hội tâm linh là coi đó là nơi “xin”. Thực chất, Lễ hội Quán Thế Âm hướng con người đến:

Sự tĩnh lặng nội tâm

Lòng từ bi trong hành xử

Khả năng buông bỏ những xáo trộn đời sống

Trải nghiệm lễ hội này là trải nghiệm một nhịp sống chậm, nơi con người được nhắc nhớ rằng: bình an không đến từ việc có thêm, mà từ việc hiểu đủ.

4. Lễ hội làng và đình làng: ký ức cộng đồng được gìn giữ

Một phần rất quan trọng trong hệ thống lễ hội truyền thống ở Đà Nẵng là lễ hội làng, diễn ra tại các đình làng cổ.

Đình làng không chỉ là kiến trúc

Đình làng là:

Nơi thờ tiền hiền – những người khai khẩn đất đai

Trung tâm sinh hoạt tinh thần

Không gian truyền dạy giá trị đạo đức

Các lễ hội đình làng thường gắn với ngày kỵ, ngày tế xuân, tế thu. Nghi lễ chặt chẽ, trang nghiêm, ít yếu tố trình diễn. Nhưng chính sự mộc mạc đó tạo nên chiều sâu.

Trải nghiệm ở đây là trải nghiệm “gốc rễ”

Không có ánh đèn sân khấu. Không có âm thanh khuếch đại.

Thay vào đó là:

Tiếng trống tế

Lời xướng lễ trầm đều

Sự hiện diện của nhiều thế hệ trong cùng một nghi lễ

Trải nghiệm lễ hội làng ở Đà Nẵng là trải nghiệm ý thức nguồn cội – thứ đang ngày càng hiếm trong xã hội hiện đại.

5. Lễ hội và nghệ thuật dân gian: khi văn hóa được “sống”

Một điểm đặc biệt của lễ hội truyền thống ở Đà Nẵng là sự hiện diện tự nhiên của nghệ thuật dân gian:

Hát bả trạo

Hò khoan, hò biển

Tuồng, bài chòi

Những loại hình này không tồn tại như tiết mục giải trí, mà là phương tiện truyền tải ký ức tập thể.

Nghệ thuật không dành cho khán giả thụ động

Người xem không vỗ tay theo kịch bản. Họ hiểu lời ca, hiểu điển tích, hiểu ngụ ý.

Vì thế, trải nghiệm lễ hội ở Đà Nẵng cũng là trải nghiệm:

Một hệ ngôn ngữ văn hóa

Một cách tư duy dân gian

Một lối kể chuyện bằng nhịp điệu, không cần lời hoa mỹ

6. Giá trị sâu xa của trải nghiệm lễ hội truyền thống

Trải nghiệm lễ hội truyền thống ở Đà Nẵng mang lại nhiều hơn những gì ta thường nghĩ.

1. Hiểu cách một cộng đồng tồn tại qua thời gian

Lễ hội cho thấy cách con người đối diện với thiên tai, bất định và sinh tử.

2. Hiểu vì sao Đà Nẵng phát triển nhưng không mất gốc

Sự phát triển ở đây có nền tảng văn hóa, không phải sự thay thế.

3. Hiểu rằng bản sắc không cần ồn ào

Những giá trị bền vững thường lặng lẽ.

7. Lễ hội truyền thống trong bối cảnh hiện đại: thách thức và hy vọng

Không thể phủ nhận rằng lễ hội truyền thống đang chịu nhiều áp lực:

• Du lịch hóa
• Thương mại hóa
• Rút gọn nghi lễ
• Giảm vai trò của cộng đồng bản địa

Tuy nhiên, tại Đà Nẵng, vẫn tồn tại một nỗ lực rõ ràng trong việc:

• Bảo tồn phần lõi lễ hội
• Để người dân làm chủ nghi lễ
• Giữ lễ hội như một sinh hoạt văn hóa, không chỉ là sản phẩm

Đó chính là lý do khiến trải nghiệm lễ hội truyền thống ở Đà Nẵng vẫn giữ được chiều sâu hiếm có.

Kết luận: Trải nghiệm để hiểu, không phải để tiêu thụ

Trải nghiệm lễ hội truyền thống ở Đà Nẵng không dành cho những ai tìm kiếm sự náo nhiệt nhất thời. Nó dành cho những người:

• Muốn hiểu một vùng đất từ bên trong
• Muốn lắng nghe nhịp sống chậm
• Muốn chạm vào tầng sâu của văn hóa Việt miền Trung

Ở Đà Nẵng, lễ hội không phải là thứ được dựng lên để nhìn, mà là thứ đã tồn tại để sống cùng. Và khi bạn bước vào không gian đó với sự tôn trọng và lắng nghe, bạn sẽ nhận ra:
có những giá trị không cần quảng bá, vì chúng đã bền vững bằng chính đời sống con người.